In een artikel in Elsevier van vorige week wordt beschreven dat het wetenschappelijk onderzoek naar de genezing van kanker tegenwoordig niet meer in eerste instantie geleid wordt door artsen en oncologen of chirurgen, maar door moleculair biologen. In plaats van kanker te zien als een geheel, een gezwel, dat moeten worden weggesneden of worden gebombardeerd met bestraling of chemotherapie, duiken zij in het laboratorium diep in het DNA en de genen en zoeken naar wat daar precies gebeurt. Zij verplaatsen zich als het ware in het DNA- molecuul en hebben ontdekt dat een defect in het molecuul een enzym doet ontstaan dat die tumorcel, die een regelrechte spiegel is van onze gezonde cellen, op hol doet slaan. Dat enzym moet dan bestreden worden met zeer gerichte therapie om de groei van de tumor cellen te stoppen. Over een jaar of 25 zou 90% genezing mogelijk moeten zijn.
De essentie van dit verhaal is: door op het kleinste niveau van binnenuit te kijken ontstaat een dynamisch en samenhangend beeld van het totaal en daarin zit de oplossing verscholen.
Wat gebeurt er met ons als we van het bekijken vanaf de buitenkant van situaties overschakelen naar het er werkelijk induiken? En wat bedoelen we daar precies mee?
Werkelijk inleven kennen we ook in het sociale verkeer. Voorbeelden zijn: luisteren naar de real-life quotes van patiënten in plaats van het lezen van de conclusies van de onderzoekers, die juist een goot patiënt tevredenheidonderzoek hebben afgerond. Vol aandacht rondlopen in het bedrijf en luisteren naar de verhalen op de werkvloer van de organisatie in plaats van het lezen van een rapport van de personeelsdirecteur.
Als we van ‘kijken naar’ de switch maken naar ‘inzien’ verschuift ons aandachtsbewustzijn zich van het bezig zijn in ons eigen hoofd met vaste denkpatronen naar wat er echt gebeurt in het veld. We merken die shift bij onszelf wanneer ineens het besef doordringt dat we zelf onderdeel van die situatie zijn, er zelf aan bijdragen, vaak een situatie waar we eerst naar keken en over klaagden. We onderkennen dan zelf een deel van het probleem te zijn. We verdiepen dit besef als we bijvoorbeeld in onszelf zeggen: ‘in mijn hart wist ik het eigenlijk wel’.
Wetenschappers als Goethe, David Bohm en later Henri Bortoft, met zijn voortreffelijke boek ‘The Wholeness of Nature’, wijzen ons op het belang van wetenschap bedrijven door als waarnemer in het fenomeen te kruipen en daar actief rond te neuzen om van daaruit inzicht op te bouwen. Bohm gebruikt daarbij het hologram als model om het ‘geheel’ te kunnen begrijpen. Een hologram laat zien dat het ‘geheel’ aanwezig is in elk van de delen.
Bortoft, die zowel Goethe als Bohm bewondert, onderscheidt twee soorten ‘geheel’: het ‘namaak-geheel’ en het ‘authentiek-geheel’. Beide zijn gebaseerd op verschillende typen aandachtsbewustzijn. Het ‘namaak-geheel’ is gebaseerd op het abstraherend intellect. Wanneer ons brein zich in die modus bevindt, beweegt het zich van het concrete deel af om het overzicht te krijgen. Het resultaat is een abstract en niet-dynamisch plaatje van het geheel. We noemen dat generaliseren en dat leidt zelden tot juiste oplossingen.
Daar tegenover staat het ‘authentiek- geheel’ dat is gebaseerd op een geheel ander bewustzijnsvermogen, het ‘intuïtieve’ intellect, dat zich naar de concrete delen toe beweegt om het ‘levende geheel’ te leren kennen.
De weg naar het ‘geheel’ is dan mijn diepe reis in en door de delen heen. Ik nestel me erin en kijk om heen. Nogmaals, het ‘geheel’ zal ik niet kunnen doorgronden doordat ik afstand neem en het probeer te overzien, alsof het een allesomvattende, generaliserende eenheid is. Het ‘geheel’ laat zich pas ontdekken door in de delen te duiken en de onderlinge samenhang te ervaren.
Goethe noemt dat exact sensorische verbeelding. Hij was er meester in. Hij cultiveerde dit bijzondere vermogen van sensorische perceptie tot een echte wetenschappelijke benadering. Hij bestudeerde bijvoorbeeld een blad van een plant en volgde het in zijn verbeelding tot het in het kleinste detail, dieper en dieper, en er ontstond als het ware in zijn brein een animatiefilm van het dynamische geheel op moleculair niveau, en misschien nog wel kleiner. Het blad werd een dynamische beweging. Zo bestudeerde hij de fotosynthese.
We gaan dan in het hart van het hart, van het hart. Dat is niet een enkel punt, maar dat is het zien van beweging en samenhang. Daar is het authentieke geheel te vinden, dat is de werkelijkheid. Dit cognitieve vermogen, anders dan het abstraherende intellect, vloeit voort uit de intelligentie van het hart. We kunnen dit cognitieve vermogen, dit intuïtieve intellect, activeren en aanscherpen. Dat vraagt wel oefening van ons.
We kunnen de grot van Plato niet verlaten door in onze abstracties te blijven steken, door vast te houden aan de schaduwen, die onze mentale projecties zijn. We kunnen ook de grot niet verlaten op de rug van een ander, zoals het bovenste katje van Varela. We moeten het zelf doen. De enige weg is het activeren van onze eigen zintuigen. We zien dan onbevangen met ons hart in het hart van het geheel. We leven ons in. Daaruit kunnen dan in stilte en na zorgvuldige reflectie de nieuwe antwoorden komen.
Deze benadering biedt volgens mij de beste perspectieven, zoals we nu zien gebeuren in de medische wetenschap door ons te verplaatsen tot in onze genen om de meest voorkomende ziekte te bestrijden. Dit geldt evenzeer in het sociale verkeer. Wellicht kunnen we met verdieping van ons gezichtvermogen en door meer gebruik te maken van het intuïtieve intellect ook de ‘tumoren’ in onze maatschappij effectief worden bestreden.
Boy van Droffelaar, PhD
